Het dagelijks leven in de Romeinse tijd

Door Maaike Böcker

Toen de Romeinse soldaten de Lage Landen binnenvielen, namen ze niet alleen hun wapens en schilden mee. Het was de bedoeling dat de soldaten hier een lange tijd zouden blijven en dus moest er in hun dagelijkse behoeften worden voorzien. De lokale bevolking kon dit niet allemaal zelf produceren en dus kwamen er Romeinse pottenbakkers (veelal de soldaten zelf), broodbakkers en architecten. Ja, architecten. Want men moest ook ergens in wonen en de Romeinen hielden er een geheel andere stijl op na dan de autochtone bewoners. Er moesten aardewerk dakpannen worden gebakken en bakstenen. En deze werden niet alleen gebruikt om woningen te bouwen, maar ook om badhuizen en openbare toiletten te creëren.

Naast de noviteit van de draaischijf voor het pottenbakken en de architectonische snufjes, hadden de Romeinen ook invloed op de laatste mode. Door hun steeds groter wordende rijk, kon men van ver zijde en katoen halen. Handelaren zorgden ervoor dat deze kostbare stoffen ook Nederland bereikten. En zo kunnen we nog enkele pagina’s vol schrijven over alle nieuwigheden die de Romeinen ons brachten. Maar veel leuker is het om deze Romeinse snufjes in het echt te kunnen zien, om ze te kunnen ruiken en voelen! Gemina biedt u deze kans tijdens haar optredens. Onderstaand een overzicht van wat er tijdens verschillende evenementen zoal wordt gedemonstreerd.

De Romeinse domus

Indien de setting het toelaat zullen de demonstraties worden gegeven vanuit een "echte" domus, de Latijnse naam voor huis. Al lopende bevindt u zich dan in de culina (keuken), dan weer op de wc en even later ziet u hoe de domina (vrouw des huizes) zich klaarmaakt voor haar dagelijkse wandeling. Wellicht ziet u enkele Romeinse kinderen in het peristilium (tuin) spelen. En aan de straatkant treft u of het officium (kantoor) of de dokterspost aan.

De Culina

De meeste bewoners van Rome, de hoofdstad van het Romeinse Rijk, konden zich geen eigen keuken veroorloven. Zij gingen voor hun dagelijkse eten naar de zogenaamde thermopolium. Had je echter genoeg geld, dan liet je in je villa een keuken bouwen waar de slaven voor het eten konden zorgen.

Net als tegenwoordig at de Romein driemaal per dag. Het ontbijt, jentaculum, bestond uit wat brood, kaas, olijven en wijn. Deze wijn werd altijd aangelengd met water. Pure wijn was barbaars!! Voor het middagmaal (prandium) werden ham, fruit en dadels aan de ingrediënten van het ontbijt toegevoegd. Maar de belangrijkste maaltijd was toch wel de cena.

Deze cena bestond uit drie gangen:

1. Gustatio (vooraf). Een voorgerechtje dat u bij ons nog wel eens voorbij zou kunnen zien komen zijn gevulde eieren.
2. Cena (hoofdmaaltijd). De gegoede burgerij kon zich extra hapjes en vlees veroorloven. Bijvoorbeeld: gehaktballetjes met tuinbonen of erwten Apicius. Bij de hoofdmaaltijd smaakt een lekker stukje speltbrood, geitenkaas en moretum. Druiven zijn natuurlijk ook altijd een frisse afwisseling! Soldaten maakten voor de hoofdmaaltijd veelal een puls. Dit was een brij of pap.
3. Mensa Secunda (toetje). Tijdens deze gang werden voornamelijk zoetigheden geserveerd zoals vijgen, dadels en fruit.

Gevulde eieren

12 eieren hardkoken, doormidden snijden en alle  dooiers samen mengen met 1 blikje ansjovis, lekker veel zwarte peper en drie tenen knoflook. Naar behoefte een scheutje olijfolie toevoegen, en naar smaak wat vissaus. Dan de eieren vullen en in de vulling een mooi blaadje munt drukken.

Gehaktballetjes met tuinbonen

Voeg peper en zout toe aan het gehakt en hieraan een grote hoeveelheid pijnboompitten toevoegen. Balletjes draaien en aanbraden in olijfolie. Tuinbonen toevoegen en het geheel op smaak brengen met honing, kruiden (komijn, koriander), knoflook, witte wijn, garum (vissaus) en bonenkruid.

Erwten Apicius

Ingrediënten

• Doperwten (7 blikken á 680g)
• 4 salamiworsten, in blokjes gesneden
• 4 dl witte wijn
• 12 eetlepels olijfolie
• 8 eetlepels garum (vissaus)
• 4 theelepels lavas
• 4 theelepels oregano, gesneden
• 4 theelepels dille, gesneden
• 12 takjes groene koriander, gesneden
• 1 kilo uien
• fijngemalen peperkorrels naar smaak

Bereiding

• Fruit de versnipperde uien in wat olijfolie en wat peper.
• Voeg de salami toe.
• Doe er een scheut witte wijn bij, even laten pruttelen.
• Doe de erwten erbij en voeg toe: wat olijfolie, garum, lavas, oregano, dille, uien, koriander, peper.
• Ongeveer 10 minuten verwarmen en laten indikken, evt. bloem toevoegen.

Tijdens onze evenementen kunt u zien wat de Romeinen aten en hoe dit werd klaargemaakt. Een voorname Romein had hier natuurlijk zijn slaven voor!!

Als je haar maar goed zit

Tijdens de evenementen worden er regelmatig demonstraties gegeven over de Romeinse vrouw. U zult meer te weten komen over hoe zij zich kleedde, welk parfum zij graag opdeed en waar haar rouge vandaan kwam. Tevens kunnen "dominae in spe" hun haren laten invlechten.

Net als veel vrouwen van nu gingen Romeinse vrouwen de deur niet uit voordat ze zich hadden opgemaakt. Hoewel sommige mannen gebruik maakten van dezelfde potjes als van hun vrouw, vonden veel mannen het toch maar niks dat vrouwen zich zo opdoften. Zo schreef Martialis: "Je bent thuis, beste Paula, mijn schat, maar je schoonheid is elders verspreid want je haar is zo pas door je meid naar de kapster gebracht in de stad. Naast je zijden gewaad dat daar ligt prijkt je nieuwe sneeuwwitte gebit, in die talloze doosjes hier zit wat je ’s middags vertoont als gezicht. Als je slaapt heb je er eigenlijk geen tot het na je ontwaken herleeft. Wie zijn eigen gezelschap niet heeft is in bed toch wel uiterst alleen. Maar met wimper en wenkbrauw beplakt en met verfjes en poeders compleet, ben je, deftig in zijde gekleed, opgetuigd, ridicuul en bekakt." (Epigrammaton IX.37 - vert. E. B. de Bruyn 1979: 165). Waarmee Martialis zoveel wil zeggen als dat cosmetica de mens bedriegen omdat je er beter uitziet dan in werkelijkheid. Cosmetica, maar dan wel met mate.

De neus wil ook wat

De roos was voor de Romeinen een echte passie. Niet alleen gebruikten ze de bloem zelf om rozenkransen van te maken, maar ook gebruikten ze de blaadjes om kussens mee te vullen, parfumeerden ze er water mee en werden hun doden ermee begraven, als symbool van onsterfelijkheid.

Keizer Nero (37-68 na Chr.) liet op feesten rozenblaadjes over zijn gasten uitstrooien. Het schijnt dat hij voor een bepaald feest vier miljoen sestertiën, dat overeenkomt met ongeveer € 275.000,- , heeft besteed om een zaal te versieren met rozen. Zelfs liet hij vlakbij Napels een heel strand met rozenblaadjes bedekken. Keizer Heliogabalus (203-222 na Chr.) liet zijn gasten tijdens een banket tot driemaal toe met rozenblaadjes bedekken waardoor een aantal mensen (bijna) stikte.

Door de grote vraag naar rozen ontstonden er bij Rome en Napels rozenkwekerijen. Toch zal er, door de enorme vraag, ook sprake geweest zijn van import vanuit Egypte en Carthago (Afrika). Hoe de rozen deze lange reis overleefden, is niet bekend.

Het officium

Het moet voor de Germanen hier in Nederland erg vreemd geweest zijn om die Romeinen over de vloer te hebben. Ze hadden een hele andere cultuur, andere regels en bijvoorbeeld ook een andere godsdienst. Ook vreemd was de taal die de Romeinen spraken, het Latijn. Deze taal is afkomstig uit de provincie waar vroeger Rome de hoofdstad van was; Latium. In deze provincie woonden de Latijnen. Vandaar dus de naam voor de taal. In tegenstelling tot de Germanen, was het voor de Romeinen heel gewoon om te schrijven. Vandaar dat wij nu nog verhalen kunnen lezen die in die tijd zijn geschreven. En met dit schrift hield men de administratie van de domus bij, schreef men brieven en noteerde men de boodschappen die gekocht moesten worden.

In het officium zullen afwisselende demonstraties gegeven worden. Zo kan er een heuse administrator aanwezig zijn, maar kun je ook Latijnse les volgen. Hier zul je leren hoe de Romeinen bijvoorbeeld "Hoe gaat het met je?" zeiden of andere alledaagse uitspraken als "Hoi" of " Doei". Tevens kunnen er demonstraties gegeven worden over het Latijnse alfabet en de manier waarop men elkaar brieven stuurde. Anders dan tegenwoordig, had men nog geen telefoons of computers en konden e-mails dus nog niet verstuurd worden. Men stuurde elkaar brieven, maar niet op papier zoals tegenwoordig, maar men gebruikte bijvoorbeeld papyrus of perkament.

Romeinse spelletjes

Kom lekker spelen zoals de Romeinse kinderen dat ook deden! Probeer walnoten in een kruik te gooien, speel met een medespeler de voorloper van dammen of speel een potje Romeins "voetbal".

Lanam fecit

Van een nette, voorname Romeinse dame werd geeist dat ze zelf wol kon spinnen en kleding kon weven. Ook al was ze heel goed in staat de duurste kleding op de markt te kopen, toch werd het erg gewaardeerd als ze dit zelf kon maken. Dit werd zozeer gewaardeerd, dat dit zelfs op grafstenen is terug te vinden. Bij voorname vrouwen stond dan "Domum servavit, lanam fecit", wat zoveel betekent als: "Ze deed het huishouden en ze spon wol".

Tijdens onze evenementen zullen wij laten zien hoe de Romeinse vrouwen met een spintol schapenwol tot woldraad sponnen en hoe ze hiermee weer o.a. sokken konden breien.

Daar heb je je slaven voor

En zoals we al eerder zeiden, kon een rijke dame gemakkelijk haar kleding op de markt kopen en hoefde ze niet zelf te weven. Een echte rijke dame legde de route naar de markt natuurlijk niet lopend af, maar liet zich dragen...

Voor wie meer wil lezen

• over Romeins eten: de site www.apiciana.nl van Janiek Kistemaker is een aanrader.
• over Romeinse cosmetica: Annika Devroe (2006), "Vervlogen schoonheid. Schmink en parfum in de romeinse periode", scriptie, Katholieke Universiteit Leuven.