Aquila; een hypothetische reconstructie

Door: Paul Karremans

Waar symbolen en vaandels altijd tot de verbeelding spreken en inspireren, te goeder- of kwade trouw, is er toch eentje die door de tijd heen het meest blijkt aan te spreken. De adelaar die majestueus boven de menselijke kleingeestigheid zweeft, alziend en superieur, heeft eeuwenlang naties in haar kielzog mee weten te trekken. Niet alleen de Romeinen kozen dit prachtige dier als voornaamste symbool, talloze voorbeelden uit de Middeleeuwen en recenter het Napoleontische leger, Nazi Duitsland en de Verenigde Staten bewijzen de voortdurende indruk die de adelaar blijft maken.

De aquila als symbool

Voor de Romeinen was de adelaar het symbool van Jupiter,de oppergod. Religie was hecht verweven met de legioenen en de Aquila was dan ook de voornaamste standaard. Waar de 60 centuria elk over een Signum beschikten, het ‘verkeersbord’ waarmee de eenheid werd aangeduid, beschikte het legioen over welgeteld éen Aquila. Het belang van deze standaard is genoegzaam bekend, het verlies van drie Aquilae ten gevolge van de Varusslag was een gevoelige klap voor het Romeinse Rijk. Reden genoeg om de constructie van een Aquila tot project te maken.  Complicatie bij het maken van een Aquila is het ontbreken van een origineel voorbeeld. Afbeeldingen op reliëfs en munten en geschreven teksten zijn de voornaamste bronnen van informatie, al blijft het behelpen en is er dus veel ruimte voor interpretatie. 

Gemina is op dit vlak een bevoorrechte vereniging, in die zin dat zij over twee impressies van de Aquila kan beschikken. Peter Goedemé voltooide reeds in 2004 de eerste binnen Gemina benutte Aquila. Deze was volledig geboetseerd in was en vervolgens middels het verloren was procédé in brons gegoten. De sculptuur was geheel vanuit het niets gevormd waarbij veel aandacht geschonken werd aan de houding en uitstraling van de vogel. Het resultaat was een prachtige adelaar, de vleugels omhoog gericht in een dynamische pose. Met name dit maakt deze Aquila boeiend, evenals de prachtige wijze waarop de adelaar geboetseerd is.

Adelaar

De praktijk wees echter uit dat een in brons gegoten vogel van dergelijke afmetingen een te hoog gewicht had, waardoor de standaard als geheel moeizaam te hanteren bleek. Dit ondanks het feit dat het om een hol gietsel ging zodat er waar mogelijk reeds op de massa bespaard was. Desalniettemin bleek de Aquila de geestdrift van alle Romeinse re-enactors op te wekken en waren de reacties vanuit de colonne die de standaard volgde enthousiast. De bewondering voor de drager eveneens; weinig mensen bleken in staat de zware standaard te torsen.  Een andere benadering zou mogelijk tot beter resultaat leiden.

Die werd gevonden in een deeloplossing. De adelaarstandaard moest aan een stel voorwaarden voldoen; zorgvuldig geboetseerd, voldoende detail om te overtuigen, een dynamische pose, groot genoeg om op afstand herkenbaar te zijn en toch licht van gewicht zodat hij zonder teveel moeite langere tijd getild kon worden. Het wiel hoeft niet altijd opnieuw uitgevonden te worden en dat leidde tot een speurtocht naar bestaande gegoten adelaars op internet. Enig zoekwerk leverde een bruikbaar model in messing op wat voor een acceptabele prijs aangekocht kon worden. Deze ruim 30 cm hoge adelaar voldeed aan een aantal van de genoemde vereisten, maar was gemaakt voor een vlakke ondergrond. De klauwen stonden dus plat op de basis.

Standaard

Om van een adelaar een Aquila standaard te maken moesten er elementen toegevoegd worden zoals een sokkel en belangrijker, de spiralende hoorns en bliksemschichten van de oppergod Jupiter. Peter Goedemé had hier al een uitstekende modus voor gevonden in zijn model en dit werd het voorbeeld voor de nieuwe reconstructie. Belangrijk is om bij het toevoegen van nieuwe elementen aan een bestaande sculptuur te zorgen voor een harmonieus geheel. Dat leverde een wekenlange strijd met de DAS klei op, te beginnen bij het vormen van de tegengesteld draaiende hoorns. Er waren er drie nodig voor ik tevreden was en de twee beste uitkoos. Deze werden verbonden en omgeven door een huls van gestileerde bloembladeren, elk met drie bladeren. Daartussen zouden de bliksemschichten gemonteerd worden, het geheel te plaatsen op een trapeziumvormige sokkel. Die kon vrij gevormd worden, waarna de grootste uitdaging zich aandiende.

De poten van de adelaar waren bruikbaar maar de klauwen moesten afgezaagd worden, wat inhield dat die opnieuw en in de juiste houding geboetseerd moesten worden. Bijkomend probleem was dat de klauwen in feite ‘sloffen’ moesten worden om daar later in het proces de poten van de bestaande adelaar in te kunnen bevestigen. Alles lukte wonderwel en daarna moest de basis van de standaard nog gemaakt worden; de bevestiging aan de stok. Dit element was bij de Aquila van Peter vrij groot uitgevallen, wat tot extra gewicht leidt, dus ik besloot om die zo klein te maken als ik maar durfde. Het was wel van belang om toch voldoende stevigheid te behouden omdat dit element de verbinding tussen stok en adelaar vormde en dus van cruciaal belang was. Als het niet sterk genoeg is breekt de standaard immers!

Assemblage

De nieuw geboetseerde delen van DAS klei bracht ik naar een beeldengieterij in Haarlem waar er siliconenmallen van gemaakt werden. Hierin werd was gegoten en via deze tussenstap kon er vervolgens eveneens volgens het verloren wasprocedé in brons gegoten worden. De ruwe gietstukken werden glad en strak gemaakt middels langdurig slijpen, vijlen en polijsten. De kritieke stap van het samenvoegen van adelaar en basis verliep vlekkeloos en uiteindelijk was het zo ver dat alle bewerkte delen verguld en verzilverd konden worden. Het bedrijf bleek niet in staat om deelvergulding toe te passen ( ik had graag de adelaar in goud en de sokkel in zilver gehad), dus werd het hele bovendeel goud en de basis en grondpunt zilver. Voor de grondpunt maakte ik gebruik van het contragewicht van een Griekse speer. Een volgend groots moment was het samenvoegen van alle onderdelen tot de complete standaard. Alles paste strak en vlekkeloos in elkaar! Het gewicht bleek alleszins mee te vallen en ik kon de standaard met een hand tillen, ook gedurende langere tijd. Het resultaat vervult me nog steeds met trots; de aanblik van de Aquila als de zonnestralen er van af spatten is adembenemend. De combinatie met de hele uitmonstering van de Aquilifer, de drager van deze standaard, is vermoedelijk de meest gefotografeerde van de 21^e eeuw.